Pećine

Prekonoška pećina

Nalazi se u istočnoj Srbiji, nedaleko od Svrljiga. Pre nego što je devastirana bila je najstarija uređena pećina u Srbiji. Poznata je po tome što ju je istraživao naš poznati naučnik Jovan Cvijić, koji je u njoj našao paleolitske arheološke nalaze. Prekonoška pećina je zaštićena Zakonom kao spomenik prirode.

Jovan Cvijić (1865—1927), čuveni srpski naučnik, osnivač Srpskog geografskog društva, predsednik Srpske kraljevske akademije (sada SANU),
profesor i rektor Beogradskog univerziteta, počasni doktor Univerziteta Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu.
Bavio se podjednako društvenom i fizičkom geografijom, geomorfologijom, etnografijom, geologijom, antropologijom i istorijom. Smatra se utemeljivačem srpske geografije.

Prvi njegovi objavljeni radovi:

• 1889. „Ka poznavanju krša Istočne Srbije“;
• 1891. „Prekonoška pećina“;
• 1893. „Geografska ispitivanja oblasti Kučaja“;
• 1893. „Pećine i podzemna hidrografija u Istočnoj Srbiji“;
• 1895. „Karst, geografska monografija“;
• 1896. „Izvori, tresave i vodopadi u Istočnoj Srbiji“.

Prekonoška je pećina u ovom zapadnom delu Svrljiških planina.Ona je 5km udaljena od Dervena,a preko 300 m viša od njega.
Od Dervena je skoro nemogućno ići dolimo Prekonoške reke pa se iz nje popeti do otvora pećinskog.
Mnogo je zgodniji put preko sela Prekonoga,od kojega do pećine ima oko po sata hoda.Putanja se iz Prekonoga penje na visove s leve strane Velike ili Prekonoške reke,i to je najpre na M.krstu,koji je sastavljen iz modrog krečnjaka kakav se javlja u Crnoljevici,zatim kroz duboku proseku Urvine,gde se vide slojevi peščara i laporaca donje krede,pa na V.krst,gde se opet javlja modri krečnjak i drži Šakrninu stranu i sve visove oko nje.
U desno,nad Prekonogama ostaje krš ovoga krečnjaka,Čirgej,koji zatvara iza sebe na J.plitku utoleglicu vrtača.Zatim pri penjanju uz M.gabar nastaje terra rossa; čija moćnost gde gde dostiže 2-3 m.Od R.se gabra slazi otvoru pećinskom putanjom u Šakrninoj strani,koja je od Prekonoške reke ograđena. Pred svoj dolazak u Prekonošku pećinu Njegovo Veličanstvo naredilo je te je popravljena i ograđena ova putanja,otvor je pećinski proširen,napravljena su vrata za pećinu i urađeno je sve tako da u nju ne može svak ulaziti i po volji preturati i kopati. Ključ od vrata pećinski čuva jedan odbornik opštinski.Sve do sada opominje na lepo uređene kranjske pećine,i turista,koji ovde dođe,oseća se u zemlji,koja već počinje dobijati više ukusa za prirodne lepote.

„Pešter“ (Prekonoška pećina) je u  Šakrninoj strani u visini od 650 m. Ona je dubokom erizionom dolinom Velike (na karti generalštabnoj Prekonoške) reke rastavljena od brega Ulja,preko na I. od nje.Otvor je pećine iznad dna Prekonoške reke visok 120m. Nagib leve strane Prekonoške reke iznosi 35* i taj nagib zadržava leva strana Prekonoške reke i na više.Pećine se javljaju na ovoj strmnoj levoj strani.

Ulaz u pećinu:
Prvim delom ulaza do Malih vrata,pa i do Jezera,lako je proći.Jedino kroz Šib ima malih teškoća.Od ulaza 20 i više metara pećina ide paralelno sa pravcem slojeva,niska je s početka nema stalaktita a i docnije je njima siromašna. Zatim pećina prelazi u pravac,niska je tako da se samo pognuto može kroz nju ići,bogata je stalaktitima i stalagmitima.
Stalagmita ima vrlo debelih i visokih i mnogi su od njih postavljani sa tavanom.Stalaktiti su ovde osobene strukture kakav se inače ne javlja u pećini: samo im je centralni deo oko otvora kristalast,a obloga preko njega sastavljena je iz belog amorfnog kalcijum-karbonata. Svi su sisasti i kratki. Ceo je tavan maskiran njima i belom navlakom od bigra tako da se nigde ne vide slojevi i gola stena.
I u donjem pružanju do svojeg najvećeg proširenja,Dvorane,pećina zadržava u glavnome isti karakter,menjajući samo često pravce.
Dvorana je proširenje čija poprečna i uzdužna dimenzija iznosi po 20 metara.Uopšte on nema onog lepog nakita pećinskog,koji ovakvim prostorijama po drugim pećinama daje lepe izglede.
Stalaktita nema,a stalagmiti su retki i mali. Tle mu pokriva moćna pećinska glina. Ona pokriva i tle cele pećine od ulaza M.vrata i vrlo je moćna.

Praistorijski čovek iz Prekonoge

Žitelji svrljiškog kraja vole da kažu da je baš u njihovoj pećini živeo praistorijski čovek. Ta priča o paleolitskom čoveku datira s kraja 19. veka. Naime, posle obilaska pećine, rudarski inženjer Feliks Hofman 1882. objavio je članak u „Glasniku srpskog učenog društva“ pod nazivom „Tragovi praistorijskog čoveka u Srbiji“. Ovu pretpostavku Hofman je zasnivao na ostacima kostiju i zemljanih posuda u glini i tzv. pećinskog bigri.

Popšička pećina

Prelepi popšički brdoviti kraj krasi i ova 620 metara dugačka pećina,smeštena na svega 1,5 km od sela u krečnjačkoj litici na obodu jednog od mnogobrojnih brdašca.

Jedan veći i manju ulaz u podzemlje Popšičke pećine

Ovde se radi o poprilično razgranatom objektu naime,postoje tri ulazna otvora,od kojih je jedan gotovo neprimetno sakriven u šumi a druga dva nešto šira i veća. Sva tri otvora vode do dvorane visine dobrih 10 metara i prečnika preko 20 metara od koje glavni kanal pećine meandrira do samog kraja ove kraške tvorevine. Vodiči su kao i obično mnogobrojni slepi miševi.

Glavni kanal i plafon pećine

Ulazni deo pećine je uglavnom suv,a idući niz glavni kanal vlage i prokapnih voda je sve više.Najviše nakita ima po plafonu kao što su kraći stalaktiti,završetak pećine se spušta na samo 1 metar visine. Taj deo krase mngobrojni stalagmiti,načičkani jedni pored drugih.

Pećina“Samar“ Kopajkošara

Selo Kopajkošara se nalazi na desetak kilometara zapadno od Svrljiga .Tamo se nalaziova čuvena pećina „Samar“,poznatija pod nazivom Milutinova pećina. Ovo drugo ime je dobila po speleologu Milutinu Veljkoviću,legendi naše speleologije,doajenu bivstvovanjem pod zemljom. Pomenuti je čuven po tome što je uspeo da provede čitavih petnaest meseci bukvalno zazidan u Samar pećini,živeći unutar iste,ispitivajući je,i pritom pokušavajući da potuče svetski rekord tamo nekog ludog francuza koji živeše pod zemljom celih godinu dana. Naravno,u tome je uspeo,održavajući radio vezu sa selom,napajajući se strujom iz agregata,hraneći se konzerviranom hranom i dvopecima. Sve se to izdešavalo tamo 69. i 70. godine minulog veka u ovom bajkovitom poluplaninskom seocu.